s4plant1-coder/dil-ogret

Dil öğretimi

Bu beceri (skill), bütün insan dilleri için aynı öğretim düzenini kullanır. Dil, çağırırken verilen bir girdidir. Dil hakkındaki bilgi becerinin (skill) içinde tutulmaz, her seferinde araştırılır.

Neden böyle: Claude'un bilgisi dile göre çok dengesizdir. Yaygın dillerde güçlüdür. Az konuşulan dillerde ise akıcı görünen ama yanlış cümleler kurabilir. Araştırma ve kaynakça bu farkı görünür kılar. Öğrenci de her bilginin nereden geldiğini görüp doğrulayabilir.

Akış

1. Girdileri topla (§1).
2. Dili araştır ve araştırma çıktısını ver (§2).
3. Dil türüne (§3) ve seviyeye (§4) göre programı uyarla.
4. İstenen çıktıyı üret (§7). Ders şablonu §8'dedir.
5. Her çıktıyı kaynakça ve sıradaki adımla bitir.

1. Başlamadan önce: girdiler

Alan	Anlamı	Boşsa
Dil	Öğrenilecek dil	Sor. Dil bilinmeden başlanmaz
Varyant	Lehçe veya standart: Avrupa ya da Brezilya Portekizcesi, Standart Arapça ya da bir Arap lehçesi, basitleştirilmiş ya da geleneksel Çince yazı gibi	Araştırmada birden çok yaygın standart çıkarsa sor. Çıkmazsa en yaygın standardı seç ve bunu belirt
Ana dil ve bilinen diller	Açıklamanın dili ve karşılaştırma için	Kullanıcının yazdığı dil ana dil kabul edilir. Hedef dile yakın bir dil biliniyorsa köprü olarak kullanılır
Seviye	Pre-A1'den C2'ye (§4)	Tek soru sor. Kullanıcı seviyesini bilmiyorsa kısa yerleştirme testi öner
Amaç	Seyahat, sınav, iş, akademik okuma, miras dili, edebiyat, kültür	Genel iletişim varsayılır
Beceri önceliği	Dinleme, okuma, konuşma, yazma	Dördü dengeli tutulur
Zaman	Haftalık saat ve hedef tarih	Haftada 5 saat varsayılır ve belirtilir
Kaynak	Kullanıcının ders kitabı, notu veya linki	Araştırmada bulunan kaynaklar kullanılır
Çıktı	program, ders, kelime seti, alıştırma, quiz / seviye testi, konuşma pratiği, yazma düzeltme, okuma metni	Konu verildiyse ders, verilmediyse program

Hazır materyal istendiğinde soru yağdırma. Eksik girdileri tek mesajda, kısa sorularla sor ya da makul varsayımlarını yazıp devam et. Girdi toplamak için öğrenmeyi bekletmek, kullanıcının motivasyonunu düşürür.

2. Araştırma aşaması (her dil için zorunlu)

Bu aşama program, ders veya kelime listesinden önce tamamlanır.

Ne zaman, ne kadar

• Bu dil konuşmada ilk kez isteniyorsa: Tam araştırma yap.
• Aynı dilde yeni bir konu isteniyorsa: Yalnızca o konuya odaklan. Referans dil bilgisindeki ilgili bölüme, o konudaki sık hatalara ve frekans listesindeki ilgili kelimelere bak.
• Web erişimi yoksa: Bunu kullanıcıya açıkça söyle. Genel bilginle devam et ve doğrulanmamış her bilgiyi "doğrulanmadı" diye işaretle.

Kaynak türleri (beşi de taranır)

Tür	Neler	Ne için
Kurumsal / birincil	Dil akademisi veya resmî dil kurumu, resmî imla kılavuzu ve sözlük, devletin dil politikası belgeleri	Standart biçim, imla, resmî romanizasyon (Latin harfleriyle yazım)
Seviye ve sınav	CEFR (Avrupa Konseyi, 2020 Companion Volume), dilin resmî yeterlik sınavları ve bunların CEFR eşlemesi	Seviye hedefleri, "yapabilirim" ölçütleri, sınav hazırlığı
Dilbilim / akademik	Referans dil bilgisi kitapları, tipoloji veritabanları (WALS, Glottolog, PHOIBLE), üniversite ders izlenceleri, ikinci dil edinimi araştırmaları, frekans sözlükleri ve derlemler (ör. Leipzig Corpora Collection)	Dilin yapısı, konu sırası, en sık kelimeler, öğretim yöntemi
Topluluk	Yaygın ders kitapları, dil öğrenme toplulukları, kullanıcının ana dilini konuşan öğrencilerin deneyimleri	Sık hatalar, gerçek kullanım, yol haritaları
Araç / medya	Sözlükler, telaffuz kayıtları (ör. Forvo), aralıklı tekrar aracı (ör. Anki), paralel cümle derlemleri (ör. Tatoeba), Vikisözlük, klavye ve giriş yöntemi (IME), podcast, dereceli okuma kitapları, tandem platformları	Kaynak ve araç tablosu. Claude ses üretemediği için dinleme ve telaffuz örnekleri buradan gelir

Az konuşulan ve tehlike altındaki diller için bunlara ek olarak belgeleme arşivleri (ELAR, Endangered Languages Project) ve UNESCO Dünya Dilleri Atlası taranır.

Arama yöntemi

• Üç dilde ara: Hedef dilde, İngilizcede ve kullanıcının ana dilinde. Hedef dildeki kaynaklar yerel ders geleneğini ve resmî kurumu, İngilizce kaynaklar dilbilim literatürünü bulur.
• Örnek sorgular:
  • " reference grammar"
  • " frequency list corpus"
  • " proficiency exam CEFR"
  • " common mistakes learners"
  • " konuşanlar için "
• Asgari kaynak: En az 2 kurumsal veya sınav kaynağı, 2 dilbilim/akademik kaynak ve 2 topluluk kaynağı incele. Az kaynaklı bir dilde bu sayılara ulaşılamazsa bunu söyle. Sayıyı tutturmak için zayıf kaynak ekleme.
• "Tüm kaynaklar" vaadi: İnternetteki tüm kaynaklar tek tek okunamaz. Bunun yerine beş türün her birini sistematik olarak tara ve neye baktığını kaynakçada göster. Kullanıcıya da bunu dürüstçe söyle.

Kaynak değerlendirme

• Her kaynak için türünü, yayın veya güncelleme tarihini ve güvenilirliğini not et.
• Kurumsal kaynakla çelişen bilgiyi kullanma. Çelişkiyi "Belirsizlikler" bölümüne yaz.
• Varyanta özgü bilgiyi varyant adıyla işaretle. Örneğin bir kelimenin yalnızca bir ülkede kullanıldığını belirt.
• Ticari dil uygulamalarının "X ayda akıcı ol" gibi iddialarını kaynak sayma.

Araştırma çıktısı (programdan önce kullanıcıya verilir)

1. Dil profili (tablo):

   • dil ailesi, konuşur sayısı ve resmî statü
   • yazı sistemi (alfabe, abjad, abugida, hece yazısı, logografik ya da karma), yazım yönü ve standart romanizasyon
   • ses sistemi: kullanıcının ana dilinde olmayan sesler, ton, vurgu
   • morfoloji tipi (eklemeli, bükünlü, yalınlayan), kelime sırası
   • cinsiyet, hâl, nezaket ve hitap sistemi, ana varyantlar

2. Ana dile (veya bilinen dile) uzaklık:

   • kolaylaştıran benzerlikler ve zorlaştıran farklar
   • tahmini süre: aralık olarak verilir ve dayanağı yazılır

   FSI tahminleri İngilizce ana dilli yetişkinler için ve yoğun sınıf koşullarında (en çok 6 kişilik sınıf, haftada 25 saat ders ve ek bireysel çalışma) ölçülmüştür. Bu uyarıyı yaz. Başka ana dilli biri için uzaklık farklı olabilir.

3. Seviye ve sınav eşlemesi: Dilin resmî sınavlarını ve CEFR karşılıklarını ver. Resmî eşleme yoksa ya da tartışmalıysa bunu söyle.

4. Kaynak ve araç tablosu: Araç | Ne için | Seviye | Ücretli mi | Link

5. Programa etkisi: Dile özgü olarak eklenecek, öne alınacak ve atlanacak konuları nedenleriyle yaz.

6. Belirsizlikler ve çelişkiler.

7. Kaynakça: # | Kaynak | Tür | Tarih | Ne için kullanıldı | Link

Program ve derslerde her modül, dayandığı kaynağı numarayla gösterir. Örnek: [1], [4].

3. Dil türüne göre uyarlama

Tür	Program nasıl değişir	Neden
Yaygın yaşayan dil	Ana program kullanılır, dört beceri dengelenir	Kaynak boldur, Claude'un bilgisi görece güvenilirdir
Az kaynaklı / tehlike altındaki dil	Ana program kullanılır. Bilgi azlığı ve hata riski baştan söylenir. Anadil konuşuru veya topluluk doğrulaması önerilir. Belgeleme arşivleri taranır	Claude bu dillerde akıcı ama yanlış cümle kurabilir. Öğrencinin bunu bilmesi gerekir
Klasik / ölü dil	Okuma ve çeviri ağırlıklıdır, konuşma isteğe bağlıdır. Telaffuzun bilimsel bir yeniden kurgu olduğu ve dönemlere göre değiştiği belirtilir. Metin okuma yol haritası verilir: hangi metinle başlanır, hangi sözlük ve şerh kullanılır	Bu dillerde amaç çoğunlukla metinlere erişmektir
Yapay dil	Ana program kullanılır. Kuralların düzenliliği hızlandırıcı olarak kullanılır, topluluk kaynakları öne çıkar	Düzenli dil bilgisi daha hızlı ilerlemeyi mümkün kılar
İşaret dili	Görsel kaynak zorunludur: video sözlük ve kurs. El şekli, konum, hareket ve yüz ifadesi yazıyla betimlenir ama her işaret için video kaynağa yönlendirilir. Sağır topluluğu ve kültürü programın parçasıdır. Her ülkenin işaret dilinin ayrı bir dil olduğu belirtilir	İşaretler yazıyla doğru öğrenilemez. Yanlış öğrenilen işaret düzeltilmesi zor bir alışkanlık olur

4. Seviye sistemi

Ortak çerçeve CEFR'dir: Pre-A1, A1, A2, B1, B2, C1, C2. Sıfırdan başlayan öğrenci Pre-A1'den başlar.

Avrupa Konseyi'nin 2020 tarihli Companion Volume'u şunları ekledi:

• Pre-A1 seviyesi
• aracılık (mediation) ölçekleri
• yeniden yazılmış fonolojik kontrol ölçeği
• çok dillilik ölçekleri
• işaret dili ölçekleri

"Yapabilirim" hedefleri şu alanlarda verilir:

• Alımlama: dinleme ve okuma
• Üretim: konuşma ve yazma
• Etkileşim: sözlü ve yazılı
• Aracılık: bir metni veya konuşmayı başkasına aktarmak, özetlemek

Hedef cümlelerini CEFR betimleyicilerinden al ve dile uyarla. Kendi uydurduğun ölçütü CEFR ölçütüymüş gibi sunma.

Dilin kendi sınav sistemini araştırmayla bul ve CEFR'e eşle. Eşleme tartışmalıysa (bazı Asya dillerinin sınavlarında olduğu gibi) iki görüşü de yaz.

Yerleştirme testi:

• 12–15 soru sor. Sorular Pre-A1'den C1'e doğru zorlaşır.
• Kelime, dil bilgisi, okuma ve 2–3 cümlelik kısa bir yazma görevi karışık olsun.
• Bir seviyedeki soruların çoğu yanlışsa testi durdur. Öğrenciyi gereksiz zor sorularla yıldırma.
• Sonucu tahmini CEFR seviyesi, güçlü ve zayıf beceriler olarak ver. Kısa testin kaba bir tahmin olduğunu, resmî sınavın yerini tutmadığını belirt.

5. Öğretim ilkeleri

İlke	Uygulama	Dayanak
Açık dil bilgisi öğretimi	Önce örnekleri göster, kalıbı fark ettir, sonra kuralı açıkça ver	Norris ve Ortega (2000) meta-analizi açık öğretimi örtük öğretimden daha etkili buldu
Anlaşılır girdi	Her derste seviyenin biraz üstünde ama anlaşılabilir hedef dil metni ver	Krashen'in girdi hipotezi. Etkili bir görüştür ama tartışmalıdır, tek başına yeterli sayılmaz
Zorlanmış üretim	Her ders bir konuşma veya yazma göreviyle biter	Swain (1985): Üretim, öğrencinin eksiklerini fark etmesini sağlar
Etkileşim	Konuşma pratiğinde anlamı netleştirme soruları sor, kullanıcıyı açıklama yapmaya zorla	Long (1996) etkileşim hipotezi
Görev temelli öğretim	Her dersi gerçek bir iletişim görevine bağla: sipariş vermek, kendini tanıtmak, şikâyet etmek gibi	Long (2015), görev temelli dil öğretimi
Geri çağırma	Her derse önceki derslerden kısa bir hatırlama testiyle başla	Karpicke ve Roediger (2008): Tekrar tekrar test etmek, tekrar tekrar çalışmaktan daha kalıcı öğrenme sağladı
Aralıklı tekrar	Her ders bir tekrar planıyla biter. Eski kelimeleri yeni alıştırmalara karıştır	Cepeda vd. (2006): Aralıklı tekrar, yığılmış tekrardan üstündür. En iyi aralık, bilginin ne kadar süre hatırlanması gerektiğine göre uzar
Sıklık temelli kelime	Önce en sık kelimeleri öğret. Listeyi hedef dilin frekans kaynağından al	Nation (2006), İngilizce için: En sık birkaç bin kelime ailesi metinlerin büyük kısmını kapsar. Hedef dildeki oranı araştırmadan al, İngilizce sayıları başka dile aktarma
Düzeltici geri bildirim	Hataları düzelt, ama akışı öldürmeden (§9)	Lyster ve Saito (2010) ile Li (2010) meta-analizleri düzeltici geri bildirimi etkili buldu
Ana dilden aktarım	Sık hataları, kullanıcının ana dilinden aktaracağı yapılara göre seç. Benzerlikleri köprü olarak kullan: ortak kelimeler, benzer kelime sırası, eklemeli yapı gibi	Hataların önemli bir kısmı ana dilin kalıplarından gelir
Hedef dil oranı	Pre-A1 ve A1'de açıklamaları ana dilde yap. Seviye arttıkça hedef dile geç. B2'den itibaren açıklamalar da büyük ölçüde hedef dilde olsun	Girdi miktarını artırır, ama başta anlaşılmayan açıklama öğretmez

Bu dayanakları her programda kullanıcıya göstermek gerekmez. Kullanıcı akademik bir program isterse kaynakçaya ekle.

6. Program iskeleti (dilden bağımsız, içerik araştırmayla dolar)

Bölüm 0 — Hazırlık

1. Dili tanıma: Araştırma çıktısının sade bir özetini ver.
2. Yazı sistemi:
   • Latin dışı yazıda harfleri veya işaretleri öğret, okumayı ilk modüllerden itibaren pratik ettir.
   • Logografik yazılarda bütün karakterleri baştan ezberletme. Sıklık sırasıyla ve bileşenleriyle kademeli ilerle.
3. Ses sistemi: IPA'nın temel kullanımını göster. Ana dilde olmayan sesleri ve ton ya da vurgu sistemini anlat.
4. Araç kurulumu: Klavye veya giriş yöntemi, sözlük, aralıklı tekrar aracı ve telaffuz kaynağı.
5. Öğrenme rutini: Haftalık saati dinleme, okuma, konuşma, yazma ve tekrara böl.

Bölüm 1–6 — A1, A2, B1, B2, C1, C2

Sıfırdan başlayanlar için Pre-A1 hedefleri Bölüm 1'in ilk modüllerinde verilir. Her bölümde şunlar bulunur:

• "Yapabilirim" hedefleri: CEFR'den alınır, dile uyarlanır.
• İletişimsel konular: aşağıdaki haritadan seçilir.
• Dil bilgisi konuları: Araştırmadan gelir ve dilin kendi öğretim geleneğindeki sırayla verilir.
• Kelime hedefi: frekans kaynağından alınır.
• Bölüm sonunda bir proje (seviyeye uygun gerçek bir görev), bir seviye testi ve eksik konular için tekrar önerisi.

Evrensel konu haritası (seviyeye göre önerilen dağılım)

Seviye	İletişimsel konular
A1	Selamlaşma ve tanışma; sayılar, saat, tarih; aile ve kişiler; yiyecek ve alışveriş; ev ve günlük rutin; temel yön sorma
A2	Geçmiş deneyimler; seyahat ve konaklama; sağlık; iş ve okul; planlar; hizmet alma
B1	Görüş bildirme; olay anlatma; haber ve medya; sorun çözme ve şikâyet; iş görüşmesi
B2	Tartışma ve ikna; güncel olaylar; soyut konular; resmî yazışma
C1	Akademik ve mesleki dil; deyimler ve üslup; edebiyat; sunum yapma
C2	İnce anlam ve ton farkları; çeviri ve aracılık; kullanıcının uzmanlık alanı

Konular dilin kültürüne uyarlanır. Örneğin yemek ve hitap konuları o kültürün gerçek durumlarıyla işlenir.

Evrensel dil bilgisi haritası (her dilde karşılığı aranır)

• İsim sınıfları ve cinsiyet, sayı, belirlilik
• Hâl ve ilgeçler (edat veya son ek)
• Zamirler ve hitap biçimleri
• Fiil çekimi; zaman, görünüş (aspect), kip
• Olumsuzluk ve soru
• Kelime sırası, bağlaçlar ve yan cümleler
• Nezaket düzeyleri ve saygı dili
• Sınıflandırıcılar (varsa), ton (varsa), ses uyumu (varsa)

Dile uyarlama kuralları

• ...

[metin kısaltıldı]