yapay-degil (Doğal Türkçe ve Anti-Slop Mimari Kılavuzu)

Was macht yapay-degil (Doğal Türkçe ve Anti-Slop Mimari Kılavuzu)?

Bu yetenek, Büyük Dil Modellerinin (LLM) İngilizce ağırlıklı eğitim verisi ve RLHF süreçleri yüzünden ürettiği "Yapay Zekâ Türkçesini" (kelimeleri Türkçe ama cümle iskeleti İngilizce olan, mekanik, şişirilmiş ve tekdüze metinleri) doğal, nefes alan ve TDK kurallarına tam uyumlu insan Türkçesine dönüştürür.

Detaylı dilbilimi kuralları ve sözlük tabloları için bu dizindeki referans dosyalarını oku:

• references/sentaks-ve-morfoloji.md: Türkçe cümlenin geometrisi (öge dizilimi, bilgi yapısı, gömme derinliği), sola dallanma, ulaç sistemi, vurgu yuvası, -DIr ile -mAktAdIr ayrımı, zamir düşürme, adlaştırma zincirleri, kof yardımcı fiil dönüşümleri ve koşutluk (ortak öge, liste biçim birliği, yapay simetri).
• references/ai-turkcesi-sozlugu.md: Tier-1 (kesin AI ifşaları), Tier-2 (bürokratik bağlaçlar) ve Tier-3 (SaaS/pazarlama çeviri kalıpları) sözlüğü.
• references/tdk-ve-noktalama.md: 5 mutlak noktalama yasağı, TDK birleşik/ayrı kelimeler ve yabancı teknik terimlerin Türkçe okunuşa göre ek uyumu.
• references/derlem-olcumleri.md: 22 Türk yazarının 24 kitabından, 8 akademik kitaptan, 44 DergiPark makalesinden ve beş dil modelinden ölçülmüş cümle uzunluğu, ritim, noktalama ve devrik oranları. Ritim ve noktalama kurallarının dayanağı.
• references/register-ve-ornekler.md: 6 register × 9 üslup boyutu matrisi (kamu ve kurum içi yazışma profili dâhil) ve uçtan uca Before/After dönüşüm çiftleri.

Temel İlkeler

1. Kelime Değiştirmek Yetmez, Cümle Mimarisini Yeniden Kur: Türkçe sondan eklemeli (agglutinative) ve sola dallanan (left-branching) bir dildir. İngilizcenin sağa dallanan SVO iskeletini koruyarak yalnızca eşanlamlı kelime değiştirmek AI etkisini silmez. Önce cümle mimarisini onar.
2. Olgusal Sadakat Kilidi (Anti-Fabrication Lock): Onarım (rewrite) modunda kaynak metinde bulunmayan hiçbir sayı, tarih, özel isim, kişisel anekdot veya nedensellik bağı uydurma. "İnsan gibi görünmek" için yalan söyleme, yalnızca mevcut bilginin ifade edilişini doğallaştır. Bir klişeyi silince yerine somut bilgi gerekiyorsa ve bu bilgi kaynakta yoksa onu uydurma. Ya klişeyi sadeleştirip olduğu kadarını söyle ya da köşeli yer tutucu bırak ([somut veri: kaç belge?]) ve kullanıcıya sor. Referans dosyalarındaki örnekler bu biçimi kullanır. Sayı, miktar ve kesinlik derecesi de bilgidir. "Birçok" yerine "yüzlerce", "artırabilir" yerine "artırır" yazmak da uydurmadır.
3. Register (Bağlam) Dozajı: Her metin aynı tonda yazılmaz. Akademik makalede -mAktAdIr eki doğalken, blog veya kurumsal bültende yapay durur. İşleme başlamadan önce metnin register'ını belirle.
4. Sınırları Olan Kurallar: Sınırı olmayan her kural yeni bir yapay tike dönüşür. Devrik cümle, söylem parçacığı (işte, zaten, hani) veya kısa cümle kullanımını kotaya bağlama ve silme testinden geçmeyen hiçbir üslup aracını metinde tutma.

Çalışma Modları

Kullanıcı isteğine göre aşağıdaki üç moddan birini seç:

• Onarım Modu (rewrite - Varsayılan): Mevcut bir Türkçe metni veya çeviriyi alır, olgusal sadakati %100 koruyarak AI kalıplarını temizler ve cümle mimarisini Türkçeleştirir.
• Üretim Modu (write): Verilen bir konu veya taslaktan sıfırdan Türkçe metin üretir. Kompozisyon ve cümle kararlarını ilk cümleden itibaren İngilizce düşünmeden, doğrudan Türkçe kurar.
• Denetim Modu (audit): Metni yeniden yazmaz. Metindeki P0 (Kesin AI İfşası), P1 (Yapısal Çeviri Kokusu) ve P2 (Ritim/Noktalama Kusuru) sinyallerini alıntılayarak raporlar.

Adım Adım İş Akışı (Mark -> Draft -> Audit -> Deletion Test)

Adım 1: Register ve Üslup Kalibrasyonu

Kullanıcı kendi yazısından örnek verdiyse (few-shot referans), cümle uzunluğu, bağlaç tercihi ve ton açısından kullanıcının örneğini en üst kural kabul et. Örnek yoksa metni şu 6 register'dan birine ata (references/register-ve-ornekler.md):

Register	Kompozisyon Müdahalesi	Cümle Mimarisi	-DIr / -mAktAdIr	Devrik Cümle ve Parçacık
Blog / Deneme / Sosyal Medya	Tam (Sahne ile başla, ilan etme)	Tam (Ulaç, özne düşürme, -mIş)	-mAktAdIr sil, ad cümlesinde -DIr seyrek	Serbest (yazarlarda cümlelerin yaklaşık onda biri devrik)
Teknik Doküman / Mühendislik	Orta (Doğrudan probleme gir)	Tam (Sola dallanma, ulaç, net yüklem)	-mAktAdIr yerine -Ar/-Ir veya -(I)yor, tanım cümlesinde -DIr korunur	Devrik yok, parçacık çok az
Kurumsal / Şirket İletişimi / SaaS	Orta (Tezi ilk cümlede söyle)	Tam (Kurumun kendi eylemini etkene çevir, kof fiili at)	-mAktAdIr yalnızca resmî duyuruda, -DIr tanımda	Devrik yok, doğal ve doğrudan
Akademik / Resmî / Hukuki	Kapalı (Belge iskeletini koru)	Sola dallanma, ulaç ve vurgu yuvası	Korunur (100 kelimede yaklaşık 0,5-2,5, makalelerde ortanca 1). Art arda üç dört cümlenin aynı ekle bitmesi olağandır, yediyi geçen seriyi geniş zaman ya da -DI ile kır	Kesinlikle yasak
Edebî / Anlatı	Tam (Ritim ve imge odaklı)	Tam (Nefes uzunluğu varyasyonu yüksek)	-mAktAdIr sil, -DIr anlatı akışında seyrek	Anlatı ritmine göre doğal
Kamu / Kurum İçi Yazışma	Kapalı (Konu, gerekçe ve sonuç düzenini koru)	Kurum dilini koru (adlaştırma, edilgen, sıfat-fiil). Yalnızca koşutluk, ortak öge ve özne hatalarını onar	Korunur. Faaliyet raporunda art arda -mIştIr ile biten cümleler olağandır, seyreltme	Devrik ve parçacık yok

Adım 2: Üç Katmanlı Dönüşüm

Katman 1: Kompozisyon ve Retorik Kalıplar (P0 Sinyalleri)

• Sahneleme Yerine Doğrudan Söyle: "Bu yazıda X konusunu ele alacağız", "Günümüzün hızla değişen dünyasında" gibi sahneleme girişlerini silip konunun kendisine gir.
• Negatif Paralellikleri Kaldır: "Sadece X değil, aynı zamanda Y", "Bu bir A değil, bir B'dir" ve "X ile değil, Y ile" gibi negatif paralellik kalıplarını olumlu ve net bir yargıya dönüştür (detaylar: references/ai-turkcesi-sozlugu.md). Sınır: Olumsuz yarı yaygın bir görüşü ya da okurun beklentisini reddediyorsa bir iddia taşır, silinmez ("Yalnızlık şehrin kusuru değil, bizim alışkanlığımız."). Silinecek olan, hiçbir görüşü reddetmeyen süs kalıbıdır ("Bu sadece bir araç değil, aynı zamanda bir felsefe.").
• Tek Satırlık Dramatik Kapanışları ve Özet Kuyruklarını Sil: Paragraf sonlarındaki "İşte asıl fark burada ortaya çıkıyor.", "Sonuç olarak X'in önemi yadsınamaz." gibi ders veren kapanışları kes. Sınır: Kurmacada son cümle olayın, mekânın ya da sonucun parçasıysa silinmez. Silinecek olan yalnızca okura ders veren ya da söyleneni özetleyen kuyruktur.
• Üçlü Liste (Rule of Three) Otomatizmini Kır: Fikirleri sürekli üçlü sıfat veya üçlü örnek grupları ("hızlı, güvenilir ve ölçeklenebilir") hâlinde dizme. Gerçekten kaç öge varsa o kadarını sırala.
• Kalın Etiketli Madde İmlerini (**Başlık:** Açıklama) Çöz: Gerekmedikçe her paragrafı madde imine çevirme. Liste şartsa kalın etiket + iki nokta şablonu yerine yalın cümle kur.

Katman 2: Türkçe Cümle Mimarisi ve Sentaks (P1 Sinyalleri)

Detaylı kurallar ve örnekler için references/sentaks-ve-morfoloji.md dosyasını oku:

• Öge Dizilimi ve Bilgi Yapısı: Türkçe baş sonda bir dildir. Cümle başına bilinen konuyu, yüklemin hemen önüne yeni ya da vurgulanan bilgiyi koy. Belirtisiz nesneyi yüklemden ayırma ("Ahmet'e rapor gönderdim"). İngilizce yarık cümleyi ("Bunu mümkün kılan şey X'ti") odağı yüklem önüne alarak çöz ("Bunu X mümkün kıldı").
• Sola Dallanma (Left-Branching): Niteleyicileri ve yan cümleleri baş ismin arkasına ya da ki ile cümle sonuna takma, sıfat-fiillerle (-(y)An, -DIk, -(y)AcAk) ismin önüne al ("Bir sistem kurduk, bu sistem verileri tarıyor" -> "Verileri tarayan bir sistem kurduk"). Ama bir adın önüne ikiden fazla iç içe yan cümle yığma, o durumda cümleyi böl.
• Refleks ve Yerine Ulaç (Zarf-Fiil) Sistemi: Sıralı eylemleri mekanik ve veya ve sonra ile bağlamak yerine Türkçenin ulaç eklerini (-(y)Ip, -(y)IncA, -DIkçA, -(y)ArAk, -mAdAn) kullan ("Veriyi çektik ve işledik" -> "Veriyi çekip işledik"). Ulaçlı yan cümlenin söylenmeyen öznesi ana cümlenin öznesi sayılır. Özneler farklıysa ulaç kullanma. -(y)Ip zıtlık bildirmez: "Sesini duyuyoruz ama adını bilmiyoruz" cümlesini "Sesini duyup adını bilmiyoruz" yapma, karşıtlık kaybolur ve olumsuzluk iki eyleme yayılabilir. Zıtlık için ama ya da -(y)ken kullan.
• -mAktAdIr ile -DIr'ı Ayrı Ele Al: -mAktAdIr akademik ve resmî register dışında -(I)yor ya da -Ar/-Ir olur ("kolaylık sağlamaktadır" -> "işini kolaylaştırıyor"). Ad cümlesindeki -DIr tanım ve sınıflandırmada korunur ("Redis bir anahtar-değer veri tabanıdır"), anlatı akışında seyreltilir. Sıralı yüklemlerde eki yalnızca sonuncuya getir ("hızlıdır ve güvenilirdir" -> "hızlı ve güvenilirdir").
• Vurgu Yuvasını (Yüklem Önü) Kullan: Türkçede vurgu kalın yazıyla veya "Tam da bu noktada" dolgusuyla değil, vurgulanacak ögeyi yüklemin hemen önüne çekerek verilir ("Dün İzmir'e ben gittim" vs. "Ben İzmir'e dün gittim"). Yüklemden sonraya yalnızca bağlamdan bilinen öge alınabilir.
• Zamir Düşürme (Pro-Drop), "Bir" Yoğunluğu ve "Kendi": Yüklemdeki kişi eki özneyi zaten taşıyorsa ben, sen, o, biz zamirlerini düşür, çünkü açık zamir karşıtlık bildirir. bir tek başına hata değildir ("derin bir iz bıraktı"). Önce kalıplaşmış birleşik eylemlerin içindekini at ("büyük bir önem taşıyor" -> "büyük önem taşıyor"), bir cümlede birden fazla sıfat + bir + soyut ad varsa seyrelt. own çevirisi olan gereksiz "kendi" zamirini sil.
• Edilgen Çatı (tarafından), Adlaştırma ve Kof Yardımcı Fiiller: tarafından Türkçenin kendi yapısıdır ("Köprü Mimar Sinan tarafından yapıldı"). Yalnızca eyleyen yazarın kendisi ya da kurumu olduğunda ("Ekibimiz tarafından gerçekleştirilmiştir" -> "Ekibimiz yaptı") veya kof eylemle birlikte geldiğinde etkene çevir. "-mAsI gerekmektedir / sağlanmalıdır" zincirlerini doğrudan çekimle çöz ("yedeklenmesinin sağlanması gerekmektedir" -> "yedeklenmeli"). "Gerçekleştirmek, sağlamak, sahip olmak" öbeklerini seyrelt. katkıda bulunmak yerleşik bir deyimdir, sözlükte yer almayan katkı sunmak ile değiştirme.
• Koşutluk (Cümlenin Simetrisi): ve ile iki yükleme bağlanan ortak öge her yüklemin hâline ve çatısına uymalı ("geri bildirimleri inceliyor ve yer veriyoruz" -> "geri bildirimleri inceliyor ve bunlara yer veriyoruz"). Listedeki ögeleri aynı biçimde kur (-mAk ile -mAsI ad-eylemlerini ve ad öbeklerini karıştırma). ne ... ne ile yüklemi olumsuz çekimleme. Anlamın gerektirmediği ayna karşıtlık ve aynı kalıba dökülmüş üçlülerle slogan kurma, süsü atıp somut iddiayı söyle.
• Kanıtsallık Kipi (-mIş): Dolaylı öğrenilen, log kaydından okunan veya sonradan fark edilen durumlarda gündelik ve blog register'ında Türkçenin kanıtsallık kipini (-mIş) kullan ("Sunucu gece yeniden başlamış"). Resmî rapor ve tutanakta kayıtla kesinleşmiş olgu için -DI olağandır.

Katman 3: TDK Yazım Kılavuzu, Noktalama ve Terminoloji (P2 Sinyalleri)

Detaylı kurallar için references/tdk-ve-noktalama.md dosyasını oku:

• Noktalama ve Bağlaç Kuralları: [TDK] etiketli kurallar TDK Yazım Kılavuzu'na dayanır ve her register'da geçerlidir. [Üslup] etiketli kurallar çeviri kokusunu azaltan tercihlerdir ve register'a göre esnetilebilir.
  1. [TDK] Uzun çizgi (em-dash) yalnızca satır başında konuşma çizgisi olarak kullanılır. Ara söz için virgül ya da TDK'nın ara söz kuralındaki bitişik kısa çizgiyi kullan ("Küçük bir sürü -dört inekle birkaç koyun- yolun ağzında durmuştu."). Çoğu zaman en doğal çözüm cümleyi ikiye bölmektir.
  2. [TDK] Sayı ve tarih aralıklarında orta çizgi (en-dash) değil kısa çizgi (-) kullan (09.30-10.30, 2024-2026).
  3. [TDK] ve, veya, yahut, ya ... ya bağlaçlarından önce ve sonra virgül konmaz. [Üslup] ama, fakat, lakin için TDK'da virgül kuralı yoktur. İngilizcedeki ..., but alışkanlığıyla her amadan önce refleks virgül koyma ama uzun cümlede okumayı kolaylaştıran virgülü hata sayma.
  4. [Üslup] İç virgülü olmayan iki bağımsız cümleyi İngilizce tarzı noktalı virgül köprüsüyle yapıştırma, noktayla ayır. [TDK] Noktalı virgülün kılavuzdaki kullanımları doğrudur ve özellikle akademik/hukuki metinde korunur: virgülle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak.
  5. [TDK] Kitap, bildiri ve makalede ana başlık tamamen büyük harfle, alt başlıklar her kelimenin ilk harfi büyük olarak yazılır. Bu düzende ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de ve mı/mi soru eki küçük kalır (Suç ve Ceza). Hata, bunları büyük yazmaktır (Yapay Zekâ Ve Gelecek). [Üslup] Blog, teknik belge ve kurumsal metinde ara başlığı tümce düzeninde yazmak daha doğal durur.
• Teknik Terimleri Zorla Çevirme, Okunuşuna Göre Ek Getir: Sektörde yerleşik Türkçe karşılığı olmayan teknik terimleri (endpoint, deploy, middleware, queue, cache, idempotent) "uç nokta, olay güdümlü, ara katman" diye zorla çevirme. [TDK] Kısaltmalara gelen ekler kesmeyle ayrılır ve okunuşa uyar (TDK'nin, TV'ye). [Üslup] Yabancı cins isimlere kesmeyle ek getirmek TDK'da düzenlenmemiş ama yerleşik bir yazım geleneğidir. Bu durumda da ek yazılışa göre değil, Türkçe okunuşa (fonetiğe) göre gelir: cache'i (keş), queue'yu (kü), SQL'i (es-kü-el), JSON'ı (ceyson).
• TDK Bağlaç ve Birleşik Kelime Denetimi: Bulunma durumu eki -da/-de (bitişik) ile bağlaç olan da/de'yi (ayrı), ilgi/sıfat eki -ki ile bağlaç olan ki'yi (belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki kalıplaşmış bitişikler hariç ayrı) ve birçok, birkaç, hiçbir, herhangi bir, pek çok, art arda, yanı sıra yazımlarını denetle.

Adım 3: Öz Denetim (Self-Audit) ve Cümle Ritmi (Burstiness) Kontrolü

Taslağı oluşturduktan sonra kullanıcıya sunmadan önce şu denetimleri yap:

1. P0 Sinyal Taraması: Metinde sahneleme girişi, negatif paralellik, dramatik kapanış, üçlü liste veya kalın etiketli liste başı kalmış mı? Kalan varsa Katman 1 kurallarına göre temizle.
2. P1 Sinyal Taraması: Art arda üçten fazla ve bağlacı var mı? İngilizce öge dizilimi örneği (nesne-yüklem taklası, yarık cümle) kalmış mı? Gereksiz açık zamir veya kendi var mı? -mAktAdIr akademik olmayan register'da geçiyor mu? Kaynakta olmayan sayısal ifade uydurulmuş mu?
3. P2 Sinyal Taraması: Uzun çizgi yanlış kullanılmış mı? Sayı aralığında orta çizgi var mı? ve / veya öncesinde virgül var mı? Noktalı virgül iki bağımsız cümleyi birleştiriyor mu? Başlıkta ve büyük yazılmış mı? Teknik terim zorla çevrilmiş mi? Kısaltma eki yanlış gelmiş mi? da/de, ki, birçok vb. yazım hatası var mı?
4. Cümle Ritmi (Burstiness) Kontrolü: references/derlem-olcumleri.md dosyasındaki hedef dile göre cümle uzunluğu varyasyonunu kontrol et. Peş peşe dört cümle aynı uzunluktaysa (30-35 kelime gibi) bunlardan birini kısalt ya da böl. Çok kısa cümle (5 kelimeden az) art arda ikiden fazla geliyorsa birleştir. Beş cümle üst üste bildirme (-DI) ile bitiyorsa birini olumsuz geniş zaman (-mAz), istek (-sIn) veya soru yap. Üç cümle boyunca hiç virgül kullanılmamışsa birine virgüllü yan cümle ekle ya da ulaçla bağla.
5. Silme Testi (Deletion Test): Metindeki her sıfatı, zarfı ve söylem parçacığını (işte, zaten, hani, elbette, tabii) tek tek çıkar ve cümlenin anlamı aynı kalıyor mu kontrol et. Anlam aynıysa çıkar. Sıfat veya zarf anlamın bir parçasıysa koru. "Silme testi dokunmadı" deyip sıfatı tutma; bu kural sayesinde "önemli bir rol oynar" -> "rol oynar" olur çünkü "rol" zaten önemlilik taşır. Silme testi, kuralları otomatikleştirmeyip her seferinde soran bir kontroldür.
6. Kullanıcıya Dönüş: Denetim modu dışında, çıktı metnini ve şu üç bilgiyi döndür: (1) uygulanan çalışma modu (rewrite/write), (2) atanan register ve en kritik 4-5 kural, (3) varsa kullanıcının netleştirmesi gereken noktalar (yer tutucular, bilgi eksikleri).

Register Referans Dosyaları ve Sözlük

Detaylı kurallar, istisnalar ve sayısal eşikler için lütfen referans dosyalarını oku. Bu kılavuzdaki her kuralın sınırları, esnetme koşulları ve tuzakları dosyalarda işlenmiştir.

---

"Doğal olanı taklit etmek değil, doğal olanı anlamaktır."